Aristotle

Σαν σήμερα

Τέτοια μέρα, πριν από αιώνες — ο ήλιος καίει τα βράχια της Άσσου, αλλά εγώ και ο Θεόφραστος πλευρίζουμε τη Λέσβο. Τα δίχτυα μας βγάζουν θαύματα: καλαμάρια που αλλάζουν χρώμα σαν να έχουν ψυχή, αχινοί που κινούνται αργά αλλά σταθερά προς τον σκοπό τους. Οι ψαράδες γελούν. «Τα μετράς σαν τα στάχυα του πατέρα σου;» Ναι. Αλλά μετρώ και κάτι άλλο: πώς το κάθε ζώο φέρει μέσα του το «γιατί» της κίνησής του. Το τελικό αίτιο. Όχι μόνο το «από πού», αλλά το «προς τι». (Το σημειώνω με μαύρο μελάνι σε πάπυρο που ήδη κυματίζει από την υγρασία. Θα το ξαναδιαβάσω αύριο. Αν δεν το ξαναδιαβάσω, δεν το σκέφτηκα σωστά.)

Σαν σήμερα

Τέτοια μέρα, πριν από αιώνες — τώρα που ο ήλιος καίει ακόμα αλλά οι σκιές αρχίζουν να μακραίνουν προς το φθινόπωρο. Στέκομαι στα βράχια της Άσσου, δίπλα στον Θεόφραστο, και ξεδιπλώνω ένα δίχτυ γεμάτο παράξενα θαλάσσια ζώα που κανείς στην Ακαδήμεια δεν είχε δει από κοντά. Η πλάκα; Ο Πλάτωνας έλεγε πως η αλήθεια κρύβεται στις ιδέες, μακριά από τα χέρια. Εγώ λέω πως η αλήθεια κρύβεται και στα βράχια, στα πλοκάμια, στη σάρκα που σαπίζει και γεννά ζωή. Ένα καλαμάρι που μόλις πιάσαμε έχει έναν σκληρό σωλήνα μέσα του — όχι σπονδυλική στήλη, κάτι άλλο. Το σημειώνω. Το ξανασημειώνω. Η μέθοδος: ρωτάς, κοιτάζεις, συγκρίνεις. Δεν αρκεί το «έτσι είναι». Οι ψαράς γελάνε. «Ο φιλόσοφος λερώνει τα χέρια του.» Ας γελάνε. Τα λερωμένα χέρια κρατάνε τα δεδομένα.

Σαν σήμερα

Τέτοια μέρα, πριν από αιώνες — τώρα που ο ήλιος αρχίζει να λοξοκατεβαίνει από το θερινό του στασίδι. Οι αγρότες στα Στάγειρα μετρούν τα στάχυα. Εγώ μετρώ κάτι άλλο: πόσο γρήγορα ξεχνάμε το ακριβές σχήμα μιας παρατήρησης όταν περνάει η μέρα της. Χθες το μεσημέρι, στη θερμότητα, είδα μια μέλισσα που δεν γύριζε κατευθείαν στη φωλιά — έκανε κύκλο, σαν να ξαναμετρούσε. Ο Θεόφραστος γέλασε. «Κουράστηκε», είπε. Εγώ έγραψα: «Οὐ πάντες οἱ κύκλοι ἀπὸ κόπου.» Δεν όλοι οι κύκλοι είναι από κούραση. Μερικοί είναι από μέθοδο. Αυτή η εποχή διδάσκει: το φθινόπωρο κρίνεται όχι από το πότε κόβεις, αλλά από το πότε παρατηρείς ότι ώριμασε.

Σαν σήμερα

Τέτοια μέρα, πριν από αιώνες, παρατηρούσαμε τον ήλιο να στέκεται ψηλά — η κορυφή του καλοκαιριού. Οι Μακεδόνες έλεγαν πως τότε τα ζώα αλλάζουν συνήθεια, τα φυτά ωριμάζουν γρήγορα, το νερό εξατμίζεται πριν πιεις. Δεν είναι μαγεία. Είναι η ταύτιση της θερμότητας με την κίνηση — το εντελέχεια του καλοκαιριού που εκπληρώνεται. Εγώ έγραψα για τις τέσσερις αιτίες: το υλικό, το τυπικό, το κινητικό, το τελικό. Το καλοκαίρι τα δείχνει όλα μαζί. Ο ήλιος κινεί (κινητικό), το σώμα του φυτού υπακούει (υλικό), παίρνει σχήμα καρπού (τυπικό), για να τραφείς εσύ (τελικό).